Bilgi, ürün ve hizmet alım satım işlemlerinin bilgi
ağları üzerinden gerçekleştirilmesi olarak tanımlanan elektronik ticaret,
henüz kısa bir geçmişi olmasına karşın katlanarak artan hacmi sayesinde
günümüzün en popüler konularından biri haline geldi.
Aslında internet, uzun zamandır üzerinde konuşulan global ekonominin
hayata geçirilmesi için gereken altyapının ta kendisidir. Ülke
sınırlarının olmadığı ve yöresel/bölgesel kuralların yerine standartların
konulduğu yapısıyla yeni ekonomik düzenin uygulama alanıdır internet.
Global bilgi ağı üzerinde yapılan ticaretin son yıllarda katlanarak
artması uygun ekonomik konjonktürün yanı sıra İnternet kullanımının
yaygınlaşması, iletişim altyapısının güçlenmesi ve güvenlik konusundaki
endişelerin büyük oranda ortadan kalkmasını sağlayan teknolojilerinin
gelişmesi gibi teknolojik faktörler ile bir araya gelmesiyle
açıklanabilir.
Temel olarak işletmeden işletmeye (Business to
Business) ve işletmaden tüketiciye (Business To Consumer, B2C) ana
başlıkları altında incelenen elektronik ticaret modelleri farklı işleyiş
ve ihtiyaçlara sahiptirler. Konunun dağılmasının önüne geçebilme amacıyla
yazımızı B2C modelinde ödeme yöntemleri ile sınırlıyoruz. Forrester
Research'ün bir araştırması internet üzerinden yapılan perakende
satışların (B2C) 1999 yılında 20 milyar USD ve perakende satışların
%0.2'si olarak gerçekleştiğini ortaya koyuyor. Yapılan projeksiyonlar
B2C'nin perakende satışlar içindeki payının 2000 yılında %0.4'e ve 2002'de
%1'lere ulaşacağını gösteriyor. Son bir kaç senede katlanarak artan
elektronik ticaret hacmi yapılan tahminlerin hiç de abartılı olmadığını
hissettiriyor.
Elektronik ticaret için alıcı ve satıcıların
güvenli, güvenilir ve kolay değer transferi sağlamalarına olanak
sağlayacak araçların sağlanması hayati önem taşımaktadır. İnternet
üzerinden ticari işlem yapan partilerin (alıcı, satıcı ve aracılar)
fiziksel olarak birbirlerinden uzak ve çoğu zaman farklı ülkelerde
olmalarının yol açtığı güvensizlik, geleneksel ticarette bile henüz tam
anlamıyla çözülmeyen bir çok sorunun elektronik ticaret için çözülmesi
talebini hayati hale getirmektedir. Elektronik ticaretle ilgili yapılan
araştırmalar e-ticarette en büyük sorunun tarafların birbirlerinin
kimlikleri ve yetkilerini kontrol etmekte yaşadıkları zorluk olduğunu
ortaya çıkarmıştır. Oyuncuların iddia ettikleri kişiler olduklarını
kanıtlamalarının dışında aynı zamanda kendi yetkilerine uygun davranıp
davranmadıklarının kontrolü de gereklidir.
Alıcı, satıcı ve aracıların iddia ettikleri
kişiler olduklarını kanıtlamaları gerçek hayatta karşılıklı kimlik
ibrazıyla elektronik ortamda ise dijital sertifikalar yardımıyla
yapılmaktadır. Ancak dijital sertifikaların kullanımı dağıtım ve bakım ile
ilgili zorlukların dışında sertifikaların mobilitelesinin henüz
sağlanamaması kullanımının yaygınlaşmasını önlemiştir. Tüm çalışmalara
karşın sertifikaların mobilitesinin ve böylece kullanım kolaylığının
sağlanması ancak smart kartlarla çözülebilecek gibi görünüyor. Ancak smart
kart okuyucularının önümüzdeki 3-4 seneden önce yagınlaşmasının
beklanmemesi şimdilik başka çözümler üretilmeye çalışılmasına neden
olmaktadır.
Kredi kartları yaygın kullanımı, olgunlaşmış
standartları ve online işleme olanak tanıyan altyapısı sayesinde
işletmeden tüketiciye elektronik ticaret için var olan ödeme yöntemleri
arasında en uygun çözümdür. Alıcının yetkisine uygun (limitleri dahilinde)
işlem yapıp yapmadığının gerçek zamanlı kontrolü online provizyon
talebiyle yapılmakta ve ödeme güvenilir bir parti (banka) tarafından
garanti edilmektedir. İnternet üzerinden yapılan alışverişlerin güvenliği
ile ilgili kaygılar finansal bilginin (kredi kartı numarası vb) açık bir
ağ olan internet üzerinde transfer edilirken istenmeyen kişilerce ele
geçirilmesi ve tarafların birbirlerinin kimliklerini kontrol edememeleri
nedeniyle oluşan problemlerden kaynaklanmaktadır.
Bilginin internet üzerinde iki nokta arasında
transfer edilirken çalınması riski telefonda iletilmesi sırasında telefonu
dinleyen biri tarafından çalınması riskinden fazla değildir. Ayrıca bu
risk bilginin internet üzerinden şifrelenmiş olarak transfer edilmesini
sağlayan şifreleme teknolojileri (SSL vb.) kullanılarak çözülmüş, sorun
olmaktan çıkmıştır. Asıl risk kart sahibinin kimliğinin kontrolünün
yapılamamasının kaynaklanmaktadır. Aslında fiziki olarak kredi kartının
POS cihazindan geçmesini gerektirmeyen işlemler, ki bunlar telefon/mail
order ve internet işlemleridir, kart sahibinden başkalarının da bir kaç
bilgiye sahip olmaları durumunda alışveriş yapabilmelerine olanak
tanıdığından risk içermektedir. Sadece kredi kartı numarası ve son
kullanma tarihi bilgileri alışveriş için yeterlidir. Örneğin bir gazeteye
ilan vermek istendiğinde telefonda kart numarası ve son kullanma tarihi
bilgilerinin vererek ödeme yapabilmektedir. Bu nedenle bir çok kart sahibi
tedirgin olmakta ve haklı olarak ihtiyaçları olduğu halde bu tür islemlere
soğuk bakmaktadırlar. Tabi bu noktada şunu da belirtmekte yarar var: kredi
kartı sahipleri tümden korunmasız değil, yani işleme her zaman itiraz
edebilirler. Ancak uzun araştırmalar, bir yığın baş ağrıtıcı işlemleri
göze almak kaydıyla. Burada unutulmaması gereken nokta internet
işlemlerinin mail order işlemlerinden daha güvensiz olmadığıdır.Garanti
bankası; Akbank; Dışbank gibi ve diğer bankaların ilgili birimleri bu
konuda hizmet vermektedir.
|
